Ami-nia Jornada
Istória Jornada Revista LAFAEK
Husi Krize ba Esperansa, husi Revista ba Mídia Aprendizajen Nasionál

1994–1999
CARE nia Prezensa no Desafiu Edukasaun
CARE International hahú servisu iha Timor-Leste iha tinan 1994, uluk nu’udar parte husi CARE Indonézia. Iha tempu ne’ebá, CARE nia servisu foka liuliu ba resposta umanitária no apoiu ba komunidade sira ne’ebé afetadu husi konflitu.
Depois referendu populár iha 30 Agostu 1999, Timor-Leste hasoru situasaun ne’ebé difisil tebes. Violénsia estraga infraestrutura públika barak, inklui edifísiu eskola, no sistema edukasaun hasoru falta boot ba manorin no materiál aprendizajen.
Iha tempu ne’ebá, materiál edukasionál iha lian Tetun kuaze laiha. Situasaun ida-ne’e halo labarik sira, liuliu iha área rurál no remota, hasoru difikuldade atu hetan materiál leitura ne’ebé relevante ho sira-nia lian, kultura no realidade moris.
Husi realidade ida-ne’e mak ideia atu kria Revista LAFAEK hahú moris.
2000–2001
LAFAEK nia Konsepsaun no Distribuisaun Dahuluk
Iha tinan 2000, CARE hahú dezenvolve Revista LAFAEK nu’udar resposta ba nesesidade edukasaun depois krize. Revista ne’e dezenvolve ho objetivu atu promove lian Tetun, apoia prosesu aprendizajen no lori mensajen kona-ba dame, unidade no esperansa ba labarik sira.
CARE forma ekipa Timoroan ne’ebé kompostu husi hakerek-na’in, ilustradór, dezeñador ba gráfiku, espesialista edukasaun, pesoál kampu, motorista no ekipa lojístika. Ekipa ida-ne’e servisu hamutuk atu kria konteúdu no lori revista ba kanorin sira.
Naran “LAFAEK”, ne’ebé signifika krokodilu iha lian Tetun, hili tanba ninia ligasaun forte ho identidade, kultura no lenda Timor-Leste nian.
Iha inísiu tinan 2001, Revista LAFAEK nia edisaun dahuluk hahú distribui. LAFAEK sai nu’udar publikasaun edukasionál iha lian Tetun ida ho alkansa nasionál no ajuda hahú kultura leitura foun iha eskola no família sira.
2004–2010
Parseria ho Ministériu Edukasaun no Espansaun ba Eskola
Iha tinan 2004, Ministériu Edukasaun aproxima CARE atu dezenvolve Revista LAFAEK sai materiál didátiku suplementár ne’ebé bele apoia implementasaun kurríkulu nasionál.
Ho apoiu husi Banku Mundiál no parseria ho Ministériu Edukasaun, LAFAEK habelar ninia produtu atu atende nivel edukasaun oin-oin. Revista sira dezenvolve ba kanorin husi pre-eskolár to’o Ensinu Báziku, no mós ba manorin sira.
Iha períodu ida-ne’e, produtu LAFAEK inklui:
- Lafaek Ki’ik ba kanorin pre-eskolár no klase 1–2
- Lafaek Prima ba kanorin iha nivel klase tuirmai
- Revista Lafaek ba kanorin klase aas
- Lafaek Edukadór ba manorin sira
Aleinde prodús no distribui revista, projetu LAFAEK mós organiza formasaun kona-ba metodologia ensinu, edukasaun sívika no aprendizajen ne’ebé sentradu ba labarik. Konteúdu revista promove literasia, numerasia, igualdade jéneru, direitu labarik, dame no partisipasaun ativa iha prosesu aprendizajen.
Avaliasaun externa iha 2010 hatudu katak maioria boot husi manorin no kanorin sira uza revista regularmente no lembra mensajen ne’ebé sira lee iha edisaun sira antes. Rezultadu ida-ne’e demonstra katak LAFAEK la’ós de’it materiál leitura, maibé sai ona instrumentu importante ba aprendizajen iha sala de aula no uma.
2010–2014
Husi Sala de aula ba Uma-kain
Iha tinan 2010, produsaun revista eskola balun tama ba períodu tranzisaun no la kontinua iha forma hanesan antes. Maski nune’e, kanorin no manorin sira kontinua hatudu nesesidade boot ba Revista LAFAEK.
Iha tinan hanesan, CARE hetan apoiu husi Programa Asisténsia Nova Zelándia (MFAT) atu hala’o projetu pilotu Lafaek ba Komunidade. Pilotu ne’e implementa iha Liquiçá, Ermera, Bobonaro no Covalima, hodi distribui revista ba kuaze uma-kain 20.000–22.000.
Lafaek ba Komunidade dezenvolve ba adultu sira, liuliu ema ne’ebé asesu ba informasaun no kapasidade leitura limitadu. Revista ne’e lori informasaun prátika kona-ba saúde, nutrisaun, agrikultura, ijiene, ekonomia família no moris-di’ak.
Iha revista ne’e nia laran, inklui mós kontéudu ba labarik idade tinan 4–6, ho objetivu atu dezenvolve literasia no numerasia bázika antes sira tama ba eskola formál.
Avaliasaun finál pilotu hatudu katak maioria boot husi família sira lembra mensajen ne’ebé sira lee no aplika ideia husi revista iha sira-nia moris loroloron. Susesu ida-ne’e demonstra katak LAFAEK bele lori aprendizajen liu husi sala de aula to’o iha uma-kain no komunidade.
2014–2019
Hahú Fali Revista Eskola no Habelar Alkansa Nasionál
Bazeia ba rezultadu pilotu no nesesidade husi eskola no komunidade, Programa Asisténsia Nova Zelándia ka MFAT kontinua ninia apoiu ba LAFAEK husi Juñu 2014 to’o Juñu 2019.
Iha parseria ho Ministériu Edukasaun, CARE hahú fali no habelar produsaun Lafaek Ki’ik, Lafaek ba Manorin no Lafaek ba Komunidade ba área rurál no remota iha territóriu tomak.
Iha tinan 2016, liuhusi parseria ho Governu Austrália no apoiu finanseiru husi Departamentu Negósiu Estranjeiru no Komérsiu ka DFAT, LAFAEK introdús Lafaek Prima. Revista ida-ne’e dezenvolve atu atende kanorin husi klase 3–6 no taka lakuna entre Lafaek Ki’ik no materiál aprendizajen ba nivel klase aas.
Ho adisaun Lafaek Prima, família produtu LAFAEK sai kompletu liután:
- Lafaek Ki’ik ba pre-eskolár no klase 1–2
- Lafaek Prima ba klase 3–6
- Lafaek ba Manorin ba edukadór no manorin
- Lafaek ba Komunidade ba família no komunidade
Husi ne’e, LAFAEK transforma husi revista labarik ida sai sistema mídia aprendizajen ne’ebé liga kanorin, manorin, inan-aman no komunidade.
2017–2021
Jornada ba Plataforma Dijitál no Empreza Sosiál
Iha Jullu 2017, LAFAEK hahú ninia pasu dijitál liuhusi Lafaek online no pájina Facebook. Plataforma ida-ne’e permite LAFAEK atinji joven sira iha área urbana no fahe informasaun edukasionál ho públiku ne’ebé luan liután.
LAFAEK nia prezensa online kontinua aumenta liuhusi Facebook, YouTube no website. Plataforma sira-ne’e sai fatin atu fahe istória, materiál edukasionál, informasaun dezenvolvimentu no oportunidade ba joven sira atu fahe sira-nia ideia no opiniaun.
Iha tempu hanesan, CARE hahú dezenvolve planu atu transforma LAFAEK ba empreza sosiál ne’ebé independente no lidera husi Timoroan. Modelu ne’e planeia kombina apoiu doadór ho rendimentu rasik husi esponsorizasaun, publisidade, produsaun mídia no servisu kreativu.
Objetivu boot husi transformasaun ida-ne’e mak atu garante katak revista bele kontinua distribui gratuitamente ba labarik, manorin no família sira ne’ebé hela iha área rurál no remota.
Iha 2020–2021, LAFAEK marka liu ona tinan 20 nia jornada. Avaliasaun Midline iha 2021 konfirma katak projetu kontinua evolui husi revista labarik ida sai família revista haat ne’ebé atende kanorin, manorin no komunidade iha nivel nasionál.
2022–2025
Advokasia, Lokalizasaun no Transformasaun Dijitál
Husi 2022, LAFAEK haforsa ninia servisu advokasia liuhusi Planu Advokasia 2022–2027. Planu ne’e orienta kolaborasaun ho Ministériu Edukasaun, Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun, doadór, organizasaun sosiedade sivíl no parseiru dezenvolvimentu.
Iha períodu ida-ne’e, LAFAEK mós haforsa prosesu lokalizasaun. Vizaun ba tempu naruk mak atu dezenvolve LAFAEK sai entidade lokál ne’ebé rejistadu no lidera husi Timoroan, ho kapasidade atu jere programa, rekursu no parseria rasik.
Transformasaun dijitál sai parte importante husi jornada ida-ne’e. Ekipa hahú dezenvolve no hadi’a website LAFAEK, organiza biblioteka dijitál ba revista no esplora konseitu aplikasaun móvel ne’ebé bele fasilita asesu ba kontéudu edukasionál.
Esponsorizasaun no parseria mós kontinua dezenvolve. Organizasaun nasionál no internasionál oin-oin uza Revista LAFAEK atu fahe mensajen importante kona-ba edukasaun, saúde, nutrisaun, agrikultura, protesaun labarik, igualdade jéneru, inkluzaun no moris-di’ak.
2025–2026
Selebra Tinan 25 no Prepara ba Futuru
Iha 2025, LAFAEK selebra tinan 25 dezde ninia konsepsaun iha 2000. Iha 2026, selebrasaun ne’e kontinua ho aniversáriu tinan 25 dezde distribuisaun revista dahuluk iha 2001.
Etapa importante ida-ne’e fó oportunidade atu reflete kona-ba LAFAEK nia jornada: hahú husi nesesidade edukasionál ne’ebé mosu iha krize 1999, dezenvolve revista ba labarik, no sai plataforma mídia aprendizajen ne’ebé rekoñesidu iha nivel nasionál.
Ho vizaun ba futuru, LAFAEK sei kontinua inova no adapta an ba dezenvolvimentu teknolojia, hodi lori ninia kontéudu ba jerasaun dijitál. LAFAEK mós sei buka apoiu no haforsa parseria atu asegura ninia sustentabilidade no kontinua fó benefísiu ba labarik, manorin no komunidade sira.
LAFAEK ohin loron
LAFAEK kontinua opera nu’udar parte husi CARE International iha Timor-Leste, ho publikasaun revista dala tolu kada tinan. Revista sira distribui iha territóriu tomak, inklui área rurál no remota, Ataúro no RAEOA.
Lafaek Ki’ik no Lafaek Prima to’o ba kanorin kuaze 265,257; Lafaek ba Manorin atinji manorin liu 12.000; no Lafaek ba Komunidade to’o ba uma-kain liu 108,822.
Konteúdu ba kanorin no manorin aliña ho Kurríkulu Nasionál, hodi apoia literasia, numerasia, siénsia, saúde, higiene, kreatividade no pensamentu krítiku. Konteúdu sira-ne’e mós promove igualdade jéneru, lideransa feto, inkluzaun ema ho defisiénsia no direitu labarik.
Lafaek ba Komunidade kontinua disponibiliza informasaun prátika kona-ba agrikultura, saúde, nutrisaun, literasia finanseira, protesaun, preparasaun ba dezastre no ekonomia família, hodi apoia komunidade sira iha sira-nia moris loroloron.
Dokumentáriu
Haree iha YouTubeJornada Kontinua
Durante tinan 25, LAFAEK la’ós de’it publika revista. LAFAEK mos ajuda promove lian Tetun, haburas kultura leitura, suporta manorin, liga aprendizajen entre eskola no uma, no lori informasaun ba komunidade sira ne’ebé difisil liu atu asesu ba.
Husi revista simples ida ne’ebé moris iha situasaun krize, LAFAEK dezenvolve sai patrimóniu edukasionál no mídia aprendizajen Timor-Leste nian.
Jornada LAFAEK seidauk remata. Ho lideransa Timoroan, parseria forte, inovasaun dijitál no kompromisu ba edukasaun inkluziva, LAFAEK kontinua lori ninia espíritu:
Halo Edukasaun Sai Moris.